Miasto Oświęcim jest nierozerwalnie kojarzone z pobliskim obozem koncentracyjnym i zagłady, a od niemieckiej jego nazwy jest powszechnie znane w świecie jako Auschwitz. Z tego też powodu wielu turystów nie zdaje sobie sprawy z bogatego żydowskiego dziedzictwa samego Oświęcimia - a przecież przed drugą wojną światową miasto to uważane było za "żydowskie" - Żydzi stanowili bowiem ponad połowę z 12,000 mieszkańców.
W skład Centrum Żydowskiego w Oświęcimiu, które zostało otwarte we wrześniu 2000 roku, wchodzi synagoga Chewra Lomdei Misznajot wraz z usytuowana w jej części wystawą poświęcona dziejom społeczności żydowskiej w mieście.
Pochodząca z początku XX wieku synagoga została odrestaurowana z ogromną dbałością o szczegóły, tak aby jak najdokładniej odwzorować jej oryginalne wnętrze i układ budynku. Dokonano tego między innymi dzięki pomocy byłych członków kongregacji, historyków sztuki, architektów architektury oraz rzemieślników.
Jedynymi zachowanymi zabytkowymi elementami synagogi są dwie tablice. Pierwsza z nich pochodzi z roku 1928 i jest jedynym oryginalnym elementem wystroju synagogi. Upamiętnia ona trzech członków zarządu synagogi i znajduje się na mechicy (ściana oddzielająca część przeznaczoną dla kobiet od sali dla mężczyzn). Druga, umieszczona obok aron ha-kodesz pochodzi natomiast z roku 1907 i została odnaleziona i umieszczona w tym miejscu po II wojnie światowej. Jej tekst rozpoczyna się od słów zaczerpniętych z jednego z psalmów: "Wiedz przed kim stoisz". W dalsze jego części jest z kolei informacja, że ufundowała ją kobieta ku czci swojego zmarłego męża.
Znaczenie i wpływ społeczności żydowskiej na Oświęcim można łatwo ocenić na podstawie eksponatów zaprezentowanych w Centrum. Można tam zobaczyć na przykład popielniczki wyprodukowane dla celów promocyjnych przez gorzelnię Haberfelda, jednego z głównych pracodawców w mieście, oraz wiele innych przedmiotów ukazujących życie Żydów w Oświęcimiu: świadectwa szkolne, dokumenty i zdjęcia archiwalne byłych mieszkańców.
Wystawa jest wzbogacona informacjami historycznymi dotyczącymi żydowskiej populacji miasta, począwszy od wczesnych osadników w pierwszej połowie XVI w. aż do nazistowskiej inwazji i zagłady życia i kultury żydowskiej w czasie wojny.
Centrum posiada także bibliotekę w której można znaleźć pokaźny zasób książek dotyczących różnych aspektów historii Żydów w Polsce i na świecie. Ośrodek posiada również salę projekcyjną w której można obejrzeć wspomnienia mieszkańców Oświęcimia.
Centrum Żydowskie w swoją działalność angażuje również lokalną społeczność; dowodem tego są konkursowe prace uczniów szkół, będące częścią stałej ekspozycji.
Centrum Żydowskie w żadnym wypadku nie powinno zostać pominięte przez odwiedzających miasto; jest wystarczająco małe dla tych, których ogranicza napięty plan zwiedzania, a jego klimat można poczuć w stosunkowo krótkim czasie; jednocześnie ma dużo do zaoferowania dla osób chcących poświęcić więcej czasu na poznanie bogatej historii żydowskiej ludności w Oświęcimiu.
Od wrześniu 2006, Centrum jest częścią Muzeum Dziedzictwa Żydowskiego w Nowym Jorku.
Godziny otwarcia i cennik:
Wstęp jest wolny, istnieje jednak sugerowany datek w wysokości 5 zł. Od listopada do lutego Centrum otwarte jest od 8:30 do 18:00, a od marca do października - od 8:30 do 20:00. Centrum jest zamknięte w soboty i święta żydowskie.
Dojazd:
Z terenu byłego obozu koncentracyjnego (jeżeli był to pierwszy etap zwiedzania miasta) najdogodniejszym środkiem transportu jest taksówka, ponieważ podawany czas przejścia pieszo z obozu do centrum - 20 minut - jest zdecydowanie zbyt optymistyczny.
Do Centrum Żydowskiego można dojść prostą drogą bezpośrednio ze stacji kolejowej w ciągu 20 minut. Wychodząc ze stacji należy skręcić w lewo i skierować się w kierunku hotelu Glob, a na pierwszym rondzie skręcić w prawo w ul. Konarskiego i iść prosto aż do kolejnego ronda, przez które trzeba przejść. Centrum znajduje się tuż za mostem, obok oświęcimskiego zamku.
Informacja dla korzystających z autobusów PKS - przystanek znajduje się niedaleko centrum, a autobusem można dojechać bezpośrednio do Krakowa.